G40, G41, G42: takım yarıçap telafisi

Program parçayı tarif eder, ama bir freze çakısının merkezi parçadan bir yarıçap uzakta gitmelidir. Takım yarıçap telafisi bu kaydırmayı kumandaya bırakır: program konturu izler, takımın yarıçapı kumandanın belleğinde durur. MEB’in CNC freze modülü bunu şöyle tanımlar: “Takım yarıçap telafisi frezeleme esnasında takımın yarıçapı kadar kayması demektir.” ve telafi miktarının “daha önce kontrol ünitesinin belleğine, H (Fanuc) veya D (sinumeric) adresleri ile saklanabilir” olduğunu yazar; Fanuc tarzı Haas kumandası ise D kullanır (Productivity), FANUC’un kendi kılavuzu bu sayfa için okunmadı. Productivity’nin Haas eğitim kılavuzuna göre bir G41 ya da G42 komutu, takım ofset tablosundan doğru değeri seçen bir D değeri içermelidir. D’nin anlamı kumandaya göre değişir: LinuxCNC’de isteğe bağlı bir takım numarasıdır, Siemens’te uzunluk telafisini (length compensation) de açan takım düzeltmesidir (tool offset). LinuxCNC programa telafinin kapalı olduğundan emin olmak için G40 ile başlamayı önerir. Telafinin üzerinde çalıştığı hareket kodları için G00, G01, G02, G03 sayfasına bakın.

Sol mu, sağ mı

Taraf, takımın arkasından, gittiği yöne bakılarak belirlenir. MEB modülüne göre “Kesici, profilin solundan giderek talaş alıyorsa G41 kodu kullanılır”, sağından giderek talaş alıyorsa G42; tornalama modülünün tablosu G41’i “Kesici Takım Telafisi Yörüngenin Solunda”, G42’yi ”…Yörüngenin Sağında” diye adlandırır. LinuxCNC ve Siemens de aynısını söyler. G40 telafiyi kapatır: MEB’e göre “G40 kodu takım yarıçap telafisini iptal eder.” İlerleme yönü ters çevrilince parçanın aynı tarafı öbür kodla gelir; bir dış kontur bir yönde G41, öbür yönde G42 ister.

Productivity’nin 2026 tarihli Haas kılavuzu G41’i aynı yönlü (climb), G42’yi zıt yönlü (conventional) frezeleme diye etiketler; 2025 baskısı ikisini yalnızca yönle tanımlar. Bir Mastercam eğitmeni de tipik CNC işinde aynı yönlü kesmenin sola, yani G41’e denk geldiğini yazar (camInstructor). Bu eşleşme, saat yönünde (M03) dönen bir iş mili ve sağ el bir çakı için geçerlidir: konturun solundaki takımın dişleri kesme noktasında iş parçasının takıma göre hareketiyle aynı yönde gider. Bu koşul bu sayfanın çıkarımıdır; okunan kaynakların hiçbiri onu söylemez. İkisinin farkı aynı ve zıt yönlü frezeleme sayfasındadır.

G41 · solG42 · sağ, ters yöndeG42 · sağ, aynı yönde

Program (FANUC/Haas biçiminde)

1. N10 G00 X14. Y110.
2. N20 G41 D01 G01 X45. Y60. F500
3. N30 X150.
4. N40 G03 X170. Y80. R20.
5. N50 G01 Y140.
6. N60 X270.
7. N70 G40 G01 X302. Y182.

Dış köşeyay (G450)kesişme (G451)

Takım yarıçapı

8

mm

Açmak ve kapatmak

• Doğrusal bir hareketle. Productivity’ye göre telafi bir G02 ya da G03 yay hareketinde açılıp kapatılamaz; LinuxCNC, G40’tan hemen sonra programlanan bir G2/G3 yay hareketini hatalar arasında sayar. MEB modülüne göre de “G40, G41 ve G42 kodları G00 ve G01 ile aynı blokta yazılabilir. Ancak G02, G03 kodları ile birlikte kullanılamaz.” Productivity’nin torna kılavuzu girişi G01 ya da G00 doğrusal hareketiyle kabul eder; freze kılavuzu bir G01 X,Y hareketi ister.
• En az bir yarıçap boyunda. LinuxCNC’ye göre giriş hareketi en az takım yarıçapı kadar uzun olmalıdır; Productivity’ye göre de takım yarıçapına eşit ya da ondan büyük bir hareket gerekir, bir diş frezeleme notunda ise hareketin telafi edilen miktardan büyük olmasının yettiğini yazar. LinuxCNC girişin kullanılabilecek en büyük takım yarıçapına göre programlanmasını önerir.
• Girdiği gibi çıkmak. Productivity’ye göre giriş ve çıkış hareketleri aynı kurallara uyar. LinuxCNC çıkışta daha katıdır: telafi açıksa sonraki hareket doğrusal ve takım çapından uzun olmalıdır.
• Siemens’te yaklaşma. NORM ile takım kontur noktasına dik bir doğru boyunca doğrudan gider; KONT ile kontur noktasının çevresinden, köşelerde G450/G451 ile programlanan davranışa göre dolaşır.
• Açık bırakmamak. Telafi açıkken durdurulan bir program Haas’ta “349 PROG STOP W/O CANCEL CUTTER COMP” alarmını verir (Haas çalışma kitabı; Productivity); Haas’a göre RESET ya da POWER OFF da telafiyi iptal eder. Bu numaralar eski Haas torna belgelerindendir.

Köşeler ve küçük yaylar

Bir dış köşede kaydırılmış doğrular arasında boşluk kalır ve kumandalar onu iki yoldan biriyle kapatır. Siemens’te G450 geçiş yayıdır (transition circle): takım parça köşelerini takım yarıçaplı bir yay boyunca dolaşır; G451 kesişme noktasıdır (intersection point): takım köşede serbest keser. Haas’ta Setting 58 seçer: YASNAC kipinde tüm dış açıları bir dairesel hareket birleştirir; Fanuc kipinde kumanda 270°’ye kadar dış açıları keskin bir köşeyle, daha büyüklerini fazladan bir doğrusal hareketle birleştirir (Productivity, 2025 baskısı). Yaskawa’nın kumandası da bir birleştirme yayı (blending arc) ekleyebilir ya da doğruları kesişme noktasına kadar uzatabilir.

Bir iç köşede kaydırılmış doğrular üst üste biner ve kumanda onları kırpmak ya da durmak zorundadır. LinuxCNC’de sonraki hareket bir iç köşe oluşturuyorsa, parçayı fazla kesmemek için hareket kısa kesilir. Productivity’ye göre Haas’ta programlanan yol fazla kesmeye yol açacaksa kumanda durur ve alarm verir; etkin D değerinden küçük yarıçaplı bir iç yayı işlemek de alarm doğurur. Siemens’te çarpışma denetimi (collision detection) CDON ve CDOF ile açılıp kapatılır; kumanda kritik işleme durumlarını algılayıp düzeltir.

Bu durumları önceden görmek için kumanda ileriye bakar (look-ahead). Productivity’nin 2026 kılavuzuna göre Haas kumandası çakışmayı (interference) denetlemek için X ya da Y hareketi içeren sonraki iki bloğa bakar. Öteki kumandaların kaç blok saydığı ve aradaki hareketsiz blokların ne yaptığı bu sayfa için okunan kaynaklarda bulunamadı.

Geometri, aşınma, çap ya da yarıçap

Haas’ta toplam telafi geometri ve aşınma (wear) değerlerinin toplamıdır; değer Setting 40’a göre çap ya da yarıçap olarak girilebilir, çap girilirse kaydırma girilen değerin yarısıdır (Productivity; bu cümle 2025 baskısından). LinuxCNC takım tablosunda takımın ölçülmüş çapını tutar; G41.1/G42.1 çapı bloğun kendisinde alır. Siemens’te takım düzeltmesi D çağrıldıktan sonra uzunluk telafisi kendiliğinden devreye girer.

CAM sistemleri aynı seçimi beş ayarla sunar. Önce Fusion’ın, sonra Mastercam’in (bir eğitmenin anlattığı biçimde) adları:

Fusion kumanda ayarlarını yalnızca son pasolarda uygular (Fusion yardımı).

Düzlemler

Telafi bir seferde bir düzlemde çalışır. Productivity’ye göre telafi 2B işlemede (G17) X ve Y’de, G141 ile 3B işlemede X, Y ve Z’de vardır. LinuxCNC’de XY ya da XZ düzlemi etkinken yapılabilir; YZ’de hata verir.

Tornada takım ucu yarıçap telafisi

Takım ucu yarıçap telafisinin (tool nose radius compensation) nedeni, bir tornalama ucunun bir uç yarıçapı olması, ofsetlerin ise hayali bir noktayı ölçmesidir: Productivity’ye göre geometri ofsetleri hayali takım ucu (imaginary tool tip) denen bir noktada kesişir. Yalnızca X ya da Z boyunca kesmede genellikle gerekmez; koniklerde ve yaylarda ise eksik ya da fazla kesme olabilir (Productivity). Düzeltmeyi aynı kodlar yapar: Haas’a göre G41 takım ucu telafisi programlanan yolun solunda, G42 sağındadır; Productivity’ye göre olağan iç çap tornalama G41, alından aynaya doğru olağan dış çap tornalama G42 ister. MEB’in tornalama modülü bu kodları “Kesici Takım Telafisi” diye, Balıkesir Üniversitesi’nin deney föyü “Takım ucu (R) kompanzasyonu-sol” / “-sağ” diye adlandırır. Kumanda uç yarıçapının yönünü (tip direction) de bilmelidir; Productivity’ye göre bu 0 ile 9 arasında tek bir tam sayıyla kodlanır ve 0 belirli bir yön olmadığını gösterir.

Giriş ve çıkış hareketleri takımın uç yarıçapına eşit ya da ondan büyük olmalıdır; X çapla programlandığı için X hareketlerinde bunun iki katı gerekir; fazla kısa bir hareket “369 TOOL TOO BIG” alarmını verir (Productivity). Productivity’nin torna kılavuzu telafiyi, onu yok sayan G74, G75, G76 ve G92 sabit çevrimlerinden (canned cycle) önce iptal ettirir.